Azië x Amsterdam: Verborgen Geschiedenis

Verborgen verhalen op de Nieuwmarkt

Voor het meerjarige project Azië x Amsterdam gaat Pan Asian Collective op zoek naar verhalen waarin de verbindingen tussen Azië en Amsterdam centraal staan. In het kader van de herdenking op 4 en 5 mei zochten we naar verborgen verhalen over personen met wortels in Oost-, Zuid- en Zuidoost-Azië die de oorlog in Amsterdam hebben meegemaakt. Met deze publieke presentatie zetten we een volgende stap in het bevorderen van representatie en inclusie van deze perspectieven in de herdenking van de Tweede Wereldoorlog.

De Nieuwmarkt

We staan op de Nieuwmarkt, een van de bekendste plekken van Amsterdam. Hoewel de omgeving rondom dit plein al eeuwen bekendstaat als de Joodse buurt van Amsterdam, gaf de Tweede Wereldoorlog voor altijd een andere lading aan deze naam: het zogeheten Judenviertel (Joodsche Wijk) fungeerde veelal als tussenstop voor vele Joodse Nederlanders naar deportatie. Aan de grens van de wijk lag ook de Binnen Bantammerstraat, waar vele Chinese havenwerkers, ondernemers en later ook families zich hadden gevestigd. Hoe hebben de Chinese en andere Aziatische gemeenschappen de oorlog beleefd?

Verborgen verleden

Een foto op een onderduikadres in de Banstraat lijkt een unicum als het gaat om visueel bewijs van connecties tussen Amsterdammers met Aziatische wortels en de Tweede Wereldoorlog in Amsterdam. Daar brachten het echtpaar Dirk Pos en Marie Scheeres verschillende verzetsstrijders en onderduikers onder. Op de foto valt een man met een Aziatisch uiterlijk op: Oey Tjeng Sit (1917-1987), geboren in Purwokerto, een stad op Midden-Java. In de jaren vijftig nam hij een apotheek in de Jordaan over, waar hij zich ook als kunstenaar ontplooide.

Hoewel de foto de connectie legt tussen Oey Tjeng Sit, de verzetsstrijders en de onderduikers, is er niets bekend over zijn eigen betrokkenheid bij het verzet. De foto is een mooie representatie van dit initiatief: doordat personen van Oost-, Zuid- en Zuidoost-Aziatische afkomst in Nederland in de context van de oorlog nauwelijks tot nooit worden genoemd, is het beeld ontstaan dat zij er niet waren of zich geheel afzijdig hielden. Des te belangrijker dat de perspectieven en verhalen van vergeten groepen weer deel worden van het collectieve geheugen van de stad.

Verzet, collaboratie en overleven

Naast de Chinezen leefden er ook velen vanuit voormalig Nederlands-Indië in Nederland, tijdelijk of voor langere tijd, al maakten de meesten pas na de oorlog de oversteek. Bij de Duitse inval op 10 mei 1940 woonden er naar schatting circa 800 Indonesiërs in Nederland. De groep die het bekendst is om hun verzet bestond vooral uit studenten uit de bovenlaag van de samenleving in het land van herkomst. Na het sluiten van de universiteiten kozen zij ervoor in het verzet te gaan, te collaboreren of zich afzijdig te houden.

Chan Chi

Voor vele Amsterdammers met Aziatische roots wachtte een sombere toekomst toen de oorlog uitbrak. Verschillende groepen Chinezen werden onder meer in Venlo en Staphorst ingezet om wegen aan te leggen, onder wie Chan Chi. Hij kwam in 1936 als steward op een schip naar Nederland en besloot te blijven, want zijn thuisland China was in oorlog met Japan. Hij vestigde zich in de Binnen Bantammerstraat. Bij het uitbreken van de oorlog verloor hij zijn baan en via het Arbeidsbureau Amsterdam werd hij in 1941 naar een kamp in Staphorst gestuurd om voor vier gulden per week een weg aan te leggen. Die weg, de Ebbinge Wubbenlaan, werd in de volksmond de ‘Chinezenweg’ genoemd.

Constance Tan

Ook buiten de Binnen Bantammerstraat maakten personen met Aziatische roots de oorlog in Amsterdam mee. Zoals de in Nederlands-Indië geboren student geneeskunde Constance Victorine Tan, later kinderpsychiater en echtgenote van Het Parool-medeoprichter Wim van Norden. Zij verkeerde in verzetskringen en heeft mogelijk geholpen bij het onderbrengen van Joodse kinderen op onderduikadressen.

Harry Lim

De Amsterdamse student Harry Lim (Lim Tjing Lok, 1920-1945) woonde aan de Zwanenburgwal en ’s-Gravenhekje en was actief in het verzet. Hij werd geboren in Surabaya en kwam als middelbare scholier naar Nederland. In Amsterdam werd hij lid van het studentencorps en het dispuut P.A.L.L.A.S., waarvan veel leden na het sluiten van de universiteiten in 1943 een rol in het verzet speelden. Het Stadsarchief Amsterdam bewaart een door Lim vervalst document met een nagemaakte stempel. In december 1944 werd hij opgepakt en via kamp Amersfoort gedeporteerd naar Neuengamme, waar hij mogelijk als arts werkte. Hij overleed kort voor de bevrijding, in april 1945.

Onder de enkele duizenden mensen van Surinaamse en Antilliaanse komaf die bij het uitbreken van de oorlog in Nederland waren, bevonden zich weinig tot geen personen van Aziatische afkomst. Velen behoorden tot de Joodse of Creoolse elite en waren hier tijdelijk voor studie of vakantie.

Bevrijdingsfeest in Amsterdam

Terwijl Nederland op 5 mei 1945 werd bevrijd, werd er in Azië nog gevochten tegen de Japanse bezetter. Pas op 2 september 1945 eindigde de oorlog op het Aziatische continent. De Chinese gemeenschap in Amsterdam organiseerde daarop in korte tijd een meerdaags feest op 8 en 9 november 1945.

Het begon met een voorstelling over de bevrijding van China op de Dam, gevolgd door een drakenoptocht die de menigte langs de Vijzelstraat, Ferdinand Bolstraat, Roelof Hartplein, Van Baerlestraat, P.C. Hooftstraat, Stadhouderskade, Leidseplein, Leidsestraat, Koningsplein, Singel, Nieuwezijds Voorburgwal, Paleisstraat en Damstraat voerde, met als eindbestemming de Nieuwmarkt.